Umha conversa sobre a crise entre José Luis Sampedro e Carlos Taibo

Neste caso non imos recorrer a ningún subterfugio:&nbsp creo que imos falar directamente desa crise.
Carlos Taibo
Bo: eu introduzo o diálogo do seguinte xeito. Fai unhas semanas publicouse en Francia un libro en cuxo título o autor pon unha singular atención en subliñar que a crise na que acabamos de penetrarnos recorda poderosamente á de 1929. A recado que cando bota man de tal argumento está avisándonos sobre a fondura, sobre a gravidade, da situación. Non esquezan que á fin e ao cabo a crise de 1929 estivo na orixe da consolidación dos fascismos no decenio posterior e, se así o queren, serviu tamén para propiciar o que foi, despois, a segunda guerra mundial.
Eu teño, con todo, a impresión de que a análise queda curto.
Por que? Por dúas razóns.
A primeira:&nbsp porque nos enfrontamos, aínda que a miúdo esquézase, a unha crise polo menos tripla.
  1. A crise do capitalismo global, coa súa dimensión especulativa e desreguladora, en primeiro lugar.
  2. A crise vinculada cun proceso aberto, o cambio climático, cuxas consecuencias de ningún xeito van ser saudables, en segundo termo.
  3. E en fin, e en terceiro e último lugar, a crise que nace do encarecemento inevitable das materias primas enerxéticas.
Se cada desas tres crises por separado é suficientemente grave, moito me temo que a combinación das tres resulta singularmente explosiva.
Dou conta dunha segunda diferenza co escenario propio de 1929. Entón as políticas socialdemócratas tradicionais, keynesianas, dun Estado que intervén na economía para tirar da demanda servían para a lóxica do capitalismo. Témome que hoxe, falando en serio, non serven.&nbsp Por que? Porque nos topamos cun problema gravísimo como é o dos límites ambientais do planeta. Cando o presidente español,&nbsp José Luís Rodríguez Zapatero, sinala que unha das respostas centrais ao que ocorre é a que pasa pola obra pública en infraestruturas ferroviarias e de estradas está esquecendo o escenario que se aveciña.&nbsp Quen vai poder utilizar, dentro de dez anos, esas autovías de nova construción cando o litro de gasolina custe oito, dez ou doce euros? Témome que isto nos obriga a ser infinitamente cautos nos exercicios de optimismo e a buscar talvez procedementos radicais de reordenación das nosas sociedades que xa anuncio, e con certeza&nbsp José Luís&nbsp e eu imos falar disto, pasan polodecrecimiento&nbsp da produción e do consumo.
José Luís Sampedro.
Moitas grazas. Tampouco creo que eu que sexa tan parecida a crise de hoxe á de 1929. Vou dar outra visión que coincide en definitiva coa de&nbsp Carlos, e non coa do libro que mencionaches. Coa autoridade que me dá o ser case testemuña presencial da crise de 1929. A verdade é que algunhas vantaxes debía ter a vellez.
Eu en 1929 tiña doce anos. Naturalmente non podo falar con coñecemento completo da crise daquel entón. Pero é que a crise durou ata 1933 ou 1934, e tivo outras consecuencias. Recordo perfectamente as fotografías dos parados norteamericanos. Os homes cos seus pratos para conseguir unhas habichuelas e comer. Eu vivía a preocupación que había entón por aqueles problemas. Todo isto "xa o sei" non me dá autoridade. Pero o que lin, e o que vivín despois, dáme algunha. A experiencia vital non se substitúe facilmente polos libros.
Farei un diagnóstico contrastado das dúas crises. A gran diferenza entre unha e outra é que a de 1929 "que por certo non empezou en Estados Unidos, senón que empezou en Austria: o primeiro que caeu foi unha institución austriaca, e de alí propagouse a un banco norteamericano, e esa foi a pinga de auga que desbordou as cousas, aínda que isto hoxe sexa anecdótico" para min foi unha crise de euforia, unha crise de mocidade, propia dun país novo, unha crise de entusiasmo como o que se vivía naquel entón. Mentres que a crise de agora é unha crise da vellez, da decrepitud e do medo. Tratarei de xustificar isto.
Quixese facerlles vivir un pouco o que si vivín entón, que foron os felices anos vinte. Os felices anos vinte, un espírito, un xeito de vivir en Europa "ata na Europa medio destruída pola guerra", de admiración cara a&nbsp Estados Unidos. DeEstados Unidos&nbsp viña unha idea de mocidade, de ímpeto, de ir a por todas, de gañalo todo facilmente. Nós os raparigos xogabamos aos vaqueiros, e xogabamos con admiración. Entre as mozas puxéronse de moda os gorritos brancos dos marines norteamericanos, eses que parecen unha sopera posta para arriba. Levábaos todo o mundo. E o jazz, e o charleston, e os negros, eJoséphine Baker&nbsp en París.
Todo iso era unha especie de irradiación tremenda dun país que acababa de sentirse gañador dunha guerra, que acababa de sentir que entraba no mundo ao mesmo tempo que, claro, non entraba, porque, a pesar de que a&nbsp Sociedade de Nacións&nbsp foi unha&nbsp inspiración wilsoniana, norteamericana, logo&nbsp Estados Unidos&nbsp se automarginó dela. Pero foi unha explosión, unha seguridade de que podían facer o que querían, porque o mundo era seu. E os cronistas da época contan que, unha vez verificada a crise, se é verdade que houbo algún banqueiro que se tirou por un balcón e suicidouse, tamén é verdade que naquel tempo ata os botóns dos bancos compraban accións. Decatábanse de que tal compañía conviña, e compraba e vendíase alegremente, crendo que todo podía ocorrer e que non pasaba nada. Era unha crise diso, de inconsciencia, de inconsciencia adolescente.
Agora estamos ante a crise dun sistema que sente ameazado. Porque o país máis forte do mundo, o país que ten o exército máis poderoso de todos, o país que se cre o emperador do mundo, ten medo. A xente en Estados Unidos ten medo. Todo preocúpalles. A proba é que renuncian á liberdade a cambio de que se lles prometa seguridade, que ademais ninguén lles garante. Están dispostos a ceder o que sexa con tal de conseguir seguridade.
Tratarei de xustificar esta tarde esta visión, porque é a que nos ilustra sobre o fondo profundo da cuestión. Sobre o que pasou desde 1929 ata agora. Case un século, pero un século definitivo, un século importantísimo. Iso paréceme fundamental. Logo poderemos entrar nos detalles, pero a min isto paréceme que hai que velo desde esta perspectiva. Se non comprendemos o momento histórico en que se atopa a parábola da vida do sistema capitalista occidental non comprenderemos nada. Creremos que a crise é algo que se pode arranxar. E, efectivamente, a crise repararase: poránselle algúns parches e arranxaranse algunhas cousas. Por certo, noten vostedes con que facilidade xurdiu diñeiro de debaixo das pedras, centos de miles de millóns, para axudar aos bancos culpables do problema. Se se pediu para curar a SIDA en África ou para educación non saíse un millón de pesetas nin sequera con trinta comités internacionais. Iso demostra en que situación do ciclo vital "porque as sociedades teñen o seu ciclo vital, e nacen, crecen e afúndense" estamos para comprender a transcendencia da crise.
Carlos Taibo.
Levas razón "creo", desafortunadamente, en todo o que dixeches. Se non estou equivocado, a suma que o goberno norteamericano asignou para rescatar a esas institucións financeiras é o dobre do que o Programa de Nacións Unidas para o Desenvolvemento propúñase recadar en dez anos para encarar a resolución dos problemas máis graves en materia de sanidade, educación, alimentación e auga. Subliño:&nbsp o que o PNUD propúñase recadar en dez anos.
Creo que ten sentido que reflexionemos sobre cal é o significado de fondo das políticas que o goberno norteamericano e os gobernos dos Estados membros da&nbsp Unión Europea&nbsp despregaron nas últimas semanas. Alguén podería pensar que eses gobernos están preocupados polos empregados desas institucións financeiras; máis aínda, por quen fai anos contrataron esas hipotecas-lixo. Témome que quen así o faga está moi equivocado. Aos nosos gobernos preocúpalles a solvencia dos bancos como empresas, e pouco ou nada máis. Isto indúceme a pensar que unha vez que esas institucións estean saneadas, dentro de dúas ou tres anos, volverán literalmente ás andadas. E respecto diso permítome proporlles unha materia de reflexión que creo que apunta directamente a esa conclusión: non teño coñecemento de que nin un só dos executivos desas institucións financeiras norteamericanas que estiveron ao bordo da quebra sexa procesado por un xuíz e corra algún risco de acabar nun cárcere. Isto, por si só, é un estímulo poderosísimo para que esas xentes volvan facer exactamente o que fixeron os últimos anos.
Só hai algo "paréceme" que nos reconforta a moitos no espectáculo que tivemos a oportunidade de observar as últimas semanas. Levabamos anos dicindo que isto ía suceder. Levabamos anos subliñando que esta aposta inmoderada que é a globalización capitalista en proveito da xestación dun paraíso fiscal de escala planetaria "que debe permitir que os capitais, e só os capitais, móvanse ás súas anchas en todo o globo, arrinconando aos poderes políticos e desentendiéndose por completo de calquera consideración de cariz humano, social ou ambiental" tiña por forza que conducir a un caos de escala xeral no que agora estamos inmersos de xeito visible. Creo que a estas alturas xa non teremos que soportar que digan o que dixeron tantos durante tantos anos:&nbsp que estabamos equivocados e que permaneciamos cegos ante as bondades intrínsecas do modelo do capitalismo global.
José Luís Sampedro.
Estou completamente de acordo contigo. Por exemplo, a min ocórrelleme que se podería facer unha investigación sobre algúns, polo menos, dos banqueiros que tomaron esas decisións. Non direi que os fusilen, verdade, pero, por exemplo, non estaría mal inhabilitalos durante cinco ou dez anos para o exercicio de cargos. Porque, se non, estes señores vanse e dentro de tres anos fundan outro banco. Moitos perderon diñeiro, desde logo. Máis ben deixaron de gañalo. Pero, de todas as maneiras, cando queiran, volven ao mesmo, como dis ti moi ben. O sistema está para iso.
Voulles a contar unha anécdota rigorosamente certa. Cando en&nbsp España&nbsp se implantou fai cincuenta anos o plan de estabilización "algúns o recordarán", ocorreu que nun ano determinado, creo que foi en 1957, baixou a renda nacional, isto é, España produciu un pouco menos, o que non impediu que os bancos gañasen un pouco máis. É o que está pasando agora:&nbsp vostedes verán que os bancos, a pesar da crise, seguen gañando. Fíxoselle entón unha entrevista a un banqueiro importante naqueles anos, don&nbsp Pablo Garnica, que era do&nbsp Banco Español de Crédito, e o xornalista díxolle: "Pero bo, don Pablo, como é posible que cando o país produce menos os bancos, en cambio, gañen máis?". Don&nbsp Pablo Garnica, coa verdade máis honesta, respondeu candorosamente: "Non o puidemos evitar". Isto é rigorosamente histórico: "Non o puidemos evitar".
Por que non puideron evitalo?:&nbsp porque o sistema está para que gañe a banca, como nas ruletas dos casinos. O sistema é para iso.&nbsp Que quere dicir capitalismo? Que é do capital:&nbsp pois que gañe o capital. Pero volvamos ao da patente de corso da que gozan estes señores, que permitirá que non lles pase nada. En cambio, se un pobre alcalde, querendo arranxar algo, pásase un pouco de listo, o embaúlan.
Pero tamén eu quero dicir algo de como durante anos se estiveron metendo con quen pensabamos doutro xeito. Os neoliberais dicían que eramos uns atrasados e que a liberdade é a solución, a liberdade do mercado. Bo, pois non me doen pezas. Eu publiquei en 2003 "xa que teño o micrófono vou facer publicidade" un libro que se chama&nbsp O mercado e a globalización, e alí está explicado todo iso. E pódeno entender ata os ministros, se fai falta,&nbsp verdade? Está clarísimo:&nbsp o mercado é indispensable, naturalmente, para calquera civilización adiantada, porque temos que facer intercambios e o mercado é un centro de distribución. O que non é de ningún xeito é un repartidor xusto dos bens. Tampouco é un conselleiro excelente en materia de investimento:&nbsp non serve para dicirnos en que debemos meter diñeiro hoxe para producir beneficios dentro dun ano. Porque ao mercado o único que lle interesa é a ganancia. E dise:&nbsp si, pero consegue igualar sempre a oferta e a demanda. Os compradores e os vendedores chega un momento en que se pon de acordo, coinciden nun prezo e axústanse as curvas, como din os expertos. Si, moi ben, pero se cadra se axustan a un prezo tal, como se dixo máis dunha vez, que os pobres non poden comprar o leite a ese prezo mentres os ricos pódena comprar tranquilamente para os seus gatos, en tanto os outros non a poden comprar para os seus fillos.
De modo que o mercado non pode servir de defensa para nada. E ademais non é a liberdade. Hai un economista,&nbsp Milton Friedman, que recibiu o premio Nobel e que publicou un libro titulado A liberdade de elixir. E a liberdade de elixir era o mercado. Bo:&nbsp pois vaia vostede ao mercado sen diñeiro no peto e imos ver que elixe vostede. Isto quere dicir que a liberdade dáa o diñeiro que vostede leva, e non o mercado.
De modo que temos que defendernos fronte a eses neos que o que fan é xustificar os desexos dos ricos. Outro economista famoso – que por certo morreu, como&nbsp Friedman, en 2006 – foi&nbsp Galbraith, quen explicou nun dos seus libros que case todo o que escribiron os economistas, a maioría deles, nos últimos decenios – escribía isto na década de 1990 – foi xustamente o que os ricos querían que se dixese, porque lles favorecía. Toda a teoría dos neoliberais é simplemente isto.
E termino cunhas palabras sobre a liberdade, da man doutra anécdota. Uso as anécdotas porque axudan facilmente a comprender. Sempre hai que preguntar:a liberdade, para quen? Porque a liberdade non é o mesmo para uns que para outros. Un banqueiro, outra vez un banqueiro, norteamericano de principios do século XX,&nbsp o banqueiro Morgan&nbsp chamou un día ao director do seu gabinete xurídico e explicoulle que quería facer unha operación para quedar con outro banco, polas boas ou polas malas, e que quería saber que tiña que facer. O avogado estudou coidadosamente a cuestión e regresou para dicirlle que as leis impedían realizar esa operación.&nbsp Morgan&nbsp respondeulle "fíxense na frase": "Oia, eu non lle pago a vostede para que me diga o que podo ou non podo facer. Págolle a vostede para que me diga como podo facer o que quero facer".&nbsp Danse conta do que era a liberdade para o señor Morgan? En mans do poderoso, a liberdade serve para facer o que lle dea a gana cos demais. Para poder impor a súa vontade aos demais. Mentres que para o pobre desgraciado a liberdade consiste simplemente en que lle deixen vivir a súa propia vida sen rebentar a ninguén. É a gran diferenza.
De modo que cando se fala de liberdade convén recordar que o mercado é libre para o poderoso. Para o que non ten un duro, non é libre porque non é. Digo isto un pouco en desafogo fronte ao que tivemos que escoitar dos furibundos, que seguirán pensando o mesmo. Onte ou antonte aparecía nun xornal un artigo dun deputado do&nbsp Partido Popular por Cantabria&nbsp que xustificaba aínda a liberdade absoluta do mercado. Porque sen este "dicía" non se pode vivir. Pois aí ten vostede as consecuencias, aínda que seguirán facendo o mesmo. O que xustifica a esperanza de persoas como ti e como eu é que cada vez lles será máis difícil facelo, polas razóns que apuntaches ao principio. Porque existen outras crises, porque existen outros condicionamentos e porque existe outra situación internacional. Non porque comprendan que non teñen razón e que non deben facer o que poden facer. Non, senón porque non van poder facelo. Sinxelamente.
Carlos Taibo.
O que acabas de dicir sérveme para identificar unha dos sinais ocultos da crise á que creo debemos prestar atención. Refírome á da crise como cortina de fume que permite xustificar determinado tipo de condutas que noutras condicións serían bastante máis difíciles de defender.&nbsp En que estou pensando?
Teño a certeza de que moitos empresarios están aproveitando a crise para desfacerse de traballadores que desde tempo atrás pensaban expulsar cara ás súas casas. Aínda que a recado que noutros casos non é así, hai quen lle saca partido á crise. Poño un segundo exemplo: nas últimas semanas apareceron noticias que sinalan, en beizos de portavoces de organizacións internacionais, como a primeira vítima da crise é o cambio climático ou, por dicilo mellor, a loita contra o cambio climático.&nbsp Parece que un está invitado a concluír que antes da crise estaban facendo algo contra o cambio climático? O mesmo digo de noticias alarmantes que suxiren que entre nós moitos concellos, para tapar os ocos, están utilizando os fondos inicialmente previstos para axuda ao desenvolvemento. Agrego un cuarto, e último, exemplo:&nbsp tamén o outro día lin no xornal que un responsable de Nacións Unidas sinalaba que a crise financeira levouse consigo os chamados Obxectivos do Milenio. De novo era a mesma ilusión óptica:&nbsp os Obxectivos do Milenio&nbsp -&nbsp non nos enganemos&nbsp -&nbsp estaban mortos moito antes da crise financeira. Que non ían ser obxecto de satisfacción era unha evidencia desde anos atrás. Agora a crise vén servir de cobertura para que os gobernos non cumpran coas obrigacións que contraeron no seu momento no que respecta á axuda ao desenvolvemento máis elemental.
José Luís Sampedro.
E no que respecta a tantas outras cousas. Fíxense vostedes que, aínda que logo quixeron arranxalo, os empresarios entre nós apresuráronse a dicir que había que facer un paréntese e facilitar os despedimentos porque iso "afirmaban" daría a oportunidade para crear novos empregos. Iso dixérono tranquilamente, aínda que logo quixeron arranxalo. É como o pano vermello do prestidigitador; este axítao polo aire para que non vexamos o que fai coa outra man. Sinxelamente. Estou de acordo.
Carlos Taibo.
Que ninguén diga que non propomos alternativas, que nos quedamos nunha crítica impenitente dos sistemas que padecemos. Imos ver.&nbsp José Luís Sampedro&nbsp e eu, fai tres anos, traballamos nun libro de conversacións que en último termo é fundamento desta que mantemos hoxe. Recordo que nunha desas conversacións&nbsp José Luís&nbsp asumiu un exercicio de crítica de moitos dos principios da disciplina na que traballou sempre: a economía. Nun momento determinado detívose e díxome: "Carlos. Isto que estou dicindo é un rolo. Imos suprimilo do libro. Que de ningún xeito se publique". Eu empeñeime no contrario: creo que o noso primeiro deber consiste en discutir hipercríticamente os fundamentos materiais das disciplinas nas que traballamos. Debo confesar, iso si, que eu non o fago moito, talvez porque a disciplina na que supostamente traballo, a Ciencia Política, é tan irrelevante que seica non merece a pena discutir os orzamentos que manexa.
Pero, e a isto vou, hai un concepto central na economía que acabou por impregnar a visión que o cidadán ten de feitos complexos e que estamos obrigados a discutir. Refírome a iso do crecemento. Na percepción popular o crecemento é -&nbsp digámoslo así&nbsp – unha bendición de Deus. Alí onde hai crecemento -&nbsp dí-nos&nbsp – hai cohesión social, presérvanse servizos públicos interesantes, o paro non progresa e a igualdade mantén cotas saudables. Moito me temo que estamos obrigados a discutir, con todo, todas estas supersticiones. O crecemento económico "e isto é o cabo o que dixemos de sempre os críticos da globalización capitalista" ten pouco que ver coa cohesión social.&nbsp Alguén pensa en serio que en China hai hoxe maior cohesión social que vinte anos atrás? O crecemento económico tradúcese a miúdo en agresións ambientais talvez irreversibles, provoca o esgotamento de recursos que xa sabemos non van estar a disposición das xeracións vindeiras e, máis aló de todo isto, propicia o que&nbsp Clive Hamilton, un autor que&nbsp José Luís&nbsp leu, deu en chamar "creo que con moito fundamento" un "modo de vida escravo".&nbsp A que se refire Hamilton? Á idea de que seremos máis felices cantas máis horas traballemos, máis diñeiro gañemos e, sobre todo, máis bens acertemos a consumir.
Este esquema aséntase – creo eu – en tres alicerces que estamos invitados a cuestionar radicalmente. O primeiro é a publicidade, que nos obriga a comprar o que non necesitamos, e ata, e a miúdo, o que obxectivamente nos repugna. O segundo chámase, ou se chamaba, crédito, que permite obter os recursos necesarios para adquirir eses bens aínda que a primeira vista non dispoñamos do diñeiro. E o terceiro e último asume o nome de caducidade:&nbsp ben sabemos que os fabricantes producen bens que inmediatamente caducan, de tal xeito que ao pouco nos obrigan a comprar outros novos.
Na literatura sobre o decrecimiento -&nbsp disto á fin e ao cabo estou falando&nbsp – hai unha anécdota, omnipresente, que vou intentar rescatar porque creo que dá no cravo de moitas das miserias das nosas percepcións. Unha das versións desa anécdota áchase ambientada nun pobo da costa mexicana. Un paisano está, medio adormentado, xunto ao mar. Un turista norteamericano achégaselle e establecen conversación. O turista pregúntalle:
– "E vostede, a que se dedica?&nbsp En que traballa?".&nbsp O mexicano responde:
– "Son pescador".
– "¡Vaia, pois debe ser un traballo moi duro! Traballará vostede moitas horas".
– "Si, moitas horas",&nbsp replica o mexicano.
– "Cantas horas traballa vostede ao día?".
– "Bo, traballo tres ou catro horitas".
– "Pois non me parece que sexan moitas. E que fai vostede o resto do tempo?".
– "Vaia. Levántome tarde. Traballo tres ou catro horitas, xogo un intre cos meus fillos, durmo a sesta coa miña muller e logo, á tardiña, saio cos amigos a tomar unhas cervexas e a tocar a guitarra".
O turista norteamericano reacciona inmediatamente de forma airada e responde:
– "Pero home, como é vostede así?".
– "Que quere dicir?".
– "Por que non traballa vostede máis horas?".
– "E para que?",&nbsp responde o mexicano.
– "Porque así ao cabo dun par de anos podería comprar un barco máis grande".
– "E para que?".
– "Porque un tempo despois podería montar unha factoría neste pobo".
– "E para que?".
– "Porque logo podería abrir unha oficina no distrito federal".
– "E para que?".
– "Porque máis adiante montaría delegacións en Estados Unidos e en Europa".
– "E para que?".
– "Porque as accións da súa empresa cotizarían en bolsa e vostede faríase inmensamente rico".
– "E para que?".
– "Pois para poder xubilarse tranquilamente, vir aquí, levantarse tarde, xogar un intre cos seus netos, durmir a sesta coa súa muller e saír á tardiña a tomarse unhas cervexas e a tocar a guitarra cos amigos".
José Luís Sampedro.
Como son máis vello podo dicirche que iso está contado por&nbsp John dos Passosen&nbsp Rocinante&nbsp volve ao camiño. É exactamente a mesma historia cuns arrieros que van cuns mulos pola provincia de&nbsp Granada. Quero sumarme á defensa do decrecimiento. A idea mesma de desenvolvemento económico é unha dexeneración que forma parte do&nbsp ciclo vital de Occidente. A dexeneración das ilusións da razón a partir dos séculos XV e XVI, que é cando nace&nbsp Europa. Se no século XV están os humanistas – non vou falar agora diso -, o século XVI é o da razón e o XVIII é o das&nbsp Luces e a Ilustración. No XIX do que se fala é de progreso, palabra que ten un sentido máis material que o&nbsp mundo da Ilustración e as Luces. Pero iso do desenvolvemento refírese case exclusivamente á economía. O progreso é un visión que apunta ao perfeccionamento xeral do ser humano:&nbsp progreso é moito máis que crecemento. Mentres o progreso é máis coñecemento, máis sensibilidade, máis arte, máis ciencia, o desenvolvemento acábase quedando en puro desenvolvemento económico.&nbsp Por que? Porque é o que interesa nunha civilización cuxo&nbsp Divos&nbsp é o diñeiro e que fixo -&nbsp como dicía&nbsp Marx,&nbsp e niso tiña razón&nbsp – de todo unha mercancía. E iso lévanos a pór de manifesto que efectivamente o proceso actual consiste en tratar de conseguir máis e máis da produtividade, todo isto que citou&nbsp Carlos.
Aínda que agora a palabra innovación é case máis importante que a palabra desenvolvo. Fálase de innovación coma se fose un gran descubrimento que nolo vai a resolver todo. Pero non se cae na conta de que a innovación ten varios fíos:&nbsp hai unha innovación produtiva e unha innovación de coñecemento"dun novo medicamento, dun novo material" …, pero hai outra innovación meramente comercial que consiste en cambiar a etiquetita do envase e facer que o teléfono móbil de hoxe teña un botón máis de tal forma que o de onte quede anticuado. O que se trata é de halagar o noso status social:&nbsp se eu chego á oficina co móbil do ano pasado, non son igual a quen chegan co móbil de agora, que mira que botoncito ten, apértase e toca&nbsp A Marsellesa. Invéntanse estes trucos. Faise no mercado con todo, cos alimentos, cámbiase o envase, engádeselle unha cosita, dise "Agora con Pitifax saen os pelos na calva". Pero esa innovación non ten ningún interese técnico, ningún interese produtivo:&nbsp só responde ao interese da ganancia. E o mercado válese das técnicas do propio mercado, e da psicoloxía, e sobre todo da sensación de identidade que permite recordar que un pertence ao grupo dos máis avanzados, que un ten o automóbil&nbsp que teñen os demais na oficina?
Todo iso explótase -como dixeches moi ben- para facernos comprar o que sexa. E todo iso conduce a un malgasto tremendo, a unha acumulación de lixo. Di moito da nosa civilización que o lixo de&nbsp Nápoles&nbsp haxa que mandala en trens a&nbsp Suíza. ¡Xa está ben! Imaxínache o que é un tren cargado de lixo percorrendo un país tan fermoso como Italia, pasando por Florencia, pasando por Turín, co seu lixo. ¡Non saben nin sequera estragar o lixo! É monstruoso. E resulta que efectivamente nos obrigan a todos estes despilfarros. O que acaba ocorrendo é que -volvo ao mesmo- isto non se corrixirá por vontade dos dirixentes, nin porque razoen nin porque caian na conta de que isto non se pode facer. Ocorrerá porque se fará evidente que non se pode seguir así.
Por certo, vou facer un paréntese:&nbsp a axuda ao desenvolvemento na forma en que a entendemos hoxe empeza en xaneiro de 1949 no discurso que pronuncia o presidente norteamericano Truman na súa toma de posesión. Nun punto do discurso que se fixo famoso como o punto cuarto "eu estaba xa traballando como economista e chamoume a atención, como a todo o mundo",&nbsp Trumanadvertiu que se ía a despregar un novo gran programa para axudar aos países en desenvolvemento.&nbsp Que había detrás? Detrás achábase&nbsp Estados Unidos, que acababa de gañar a guerra, que practicamente non tiña colonias no mundo e que estaba pensando xa en perfilar as propias. Co pretexto das axudas e da intervención tratábase de ir preparando un mundo colonial como o que tiña Europa. Logo veu a descolonización e as cousas cambiaron, pero en orixe o proxecto era claramente colonialista.
Bo, pois ben, e con isto termino:&nbsp é imposible seguir facendo o que viñemos facendo ata agora á conta de destrucións irreversibles. Algúns dos últimos estudos que lin sobre isto afirman que para dar a toda a humanidade o nivel de vida de&nbsp Gran Bretaña&nbsp farían falta tres planetas Terra. Porque o planeta Terra xa non ten capacidade para rexenerar o que destruímos cada ano. Aínda nos anos oitenta ou noventa podíase contar con que había unha rexeneración suficiente. Agora xa non a hai, porque estamos esnaquizando a casa en que vivimos. Esta é a situación, aínda que non lles interese vela porque seguen gañando a curto prazo. Bo, pero non é posible continuar.
E son necesarias dúas cousas. A unha -apúntome claramente- é o decrecimiento, que implica ter sentido da medida, que é algo do que esta cultura nosa carece; os gregos si que o tiñan e contaban cunha deusa contra a desmesura, Némesis. A outra é a redistribución, porque pensar que coa axuda ao desenvolvemento que se dá agora, moi inferior – como acabas de citar – ao diñeiro que se entrega para soster os bancos en&nbsp Estados Unidos, vaise a levar aos pobos pobres ao nivel dos ricos é unha ilusión, que non serve máis que para acougar conciencias dos ricos e para dar algunha esperanza a algúns pobres inxenuos. É completamente ilusorio. Se non hai detención do crecemento e redistribución non se poderá continuar.
Carlos Taibo.
Impórtame moito subliñar algo que acabas de dicir,&nbsp José Luís. Admito de bo grado que a xente se móstre reticente a aceptar un proxecto de redución da produción e do consumo. Pero é que non nos queda outro remedio. O concepto principal que se invoca respecto diso é, como sabes, o de pegada ecolóxica. A pegada ecolóxica mide a superficie do planeta, terrestre como marítima, que precisamos para manter as actividades económicas hoxe existentes. Todos os estudos conclúen que deixamos atrás con fartura o que o planeta ofrécenos.Que significa isto? Que estamos chupando recursos que non van estar a disposición das xeracións vindeiras, e isto é extremadamente grave.
Que é o que os teóricos do decrecimiento propón como alternativa respecto diso? Por certo, suxestión de lectura: o libro de&nbsp Serge Latouche,&nbsp A aposta polo decrecimiento, publicado por Icaria en Barcelona, paréceme que reflicte con moita crueza e moito rigor o argumento de resposta. Os defensores do decrecemento reivindican o lecer creativo fronte ao traballo obsesivo, a repartición do traballo fronte á lóxica da propiedade e da competición, o valor do local fronte ao global e a redución do tamaño das infraestruturas produtivas e administrativas, así como dos medios de transporte. Pero por encima de todo reclaman a sobriedade e a simplicidade voluntarias. De&nbsp Samuel Beckett, o autor de&nbsp Esperando a Godot, dixo&nbsp Terry Eagleton, un pensador inglés, algo moi suxestivo que bo sería de aplicación a todos nós: "Comprendeu que o realismo sobrio e cargado de pesadumbre serve á causa da emancipación humana máis lealmente que a utopía cargada de ilusión".
Pero quero agregar algo máis. Alguén podería afirmar que este tipo de valores que acabo de invocar está fóra do mundo, que aqueles non forman parte das nosas realidades cotiás nin a formaron nunca. Mentira. Permitiranme que subliñe que polo menos en tres ámbitos diferentes estiveron, ou están, moi vivos. O primeiro é o da familia:&nbsp na familia non impera a lóxica do traballo asalariado, da mercancía e do beneficio; o que impera é a lóxica do don e da reciprocidad. Estes neoliberais que no que fai ao funcionamento dos seus negocios defenden a man invisible do mercado, a recado que se coidan de aplicar as mesmas normas no interior das súas familias. En segundo lugar, eses valores estiveron claramente presentes en moitas das tradicións do movemento obreiro de sempre. É verdade que a súa influencia foi moito máis consistente, con todo, no caso da tradición libertaria, da tradición anarquista, que no doutras. Permítome agregar, en fin, que por fortuna moitos pobos doTerceiro Mundo&nbsp dannos leccións respecto diso.&nbsp Latouche&nbsp sostén que debemos revisar o noso empeño que nos aconsella axudar aos africanos: así a todo deberiamos deixarnos axudar por estes, que en condicións de extrema precariedade a miúdo foron capaces de resolver a maioría dos seus problemas a través de procedementos solidarios e altruístas.
Permitirédesme que de novo rescate un par de exemplos do que quero dicir. Fai varios séculos os campesiños na Europa mediterránea adoitaban plantar higueras e oliveiras dos que sabían non ían gozar os seus fillos, os seus netos nin os seus biznietos: estaban pensando con claridade nas xeracións vindeiras, algo que, por desgraza, non está agora no noso horizonte mental. Vaia o segundo exemplo. Conta a lenda que fai uns anos un grupo de misioneiros penetrouse na Amazonia brasileira e topouse cun grupo de indios que facía uso de instrumentos extremadamente primitivos para cortar leña. Os misioneiros decidiron facer un esforzo e regalar a aqueles indios uns coitelos de aceiro inoxidable de fabricación norteamericana. Un par de anos despois recalaron de novo por aquela rexión e entrevistáronse cos indios. Un dos misioneiros preguntou:
– "Que tal os coitelos?".
E un dos indios respondeu inmediatamente:
-"Moi ben. Cortamos agora a leña dez veces máis rápido que antes".
O misioneiro replicou:
– "Estaredes entón producindo dez veces máis leña que antes".
O indio respondeu perplexo:
– "Non. Cortamos a mesma cantidade de leña que antes, só que agora gozamos de dez veces máis tempo para facer aquilo que realmente nos gusta". Témome que, de novo, este esquema mental non forma parte da nosa percepción dos feitos económicos e sociais máis elementais.
José Luís Sampedro.
Quero corroborar todo isto con outros exemplos. Unha vez tiven ocasión de acudir a unha reunión á que asistiu Miguel da Cuadra Salcedo, un home – vostedes sábeno – que viaxou por todas partes. Un personaxe moi interesante. Entre outras cousas pregunteille cales eran os pobos máis felices de cantos vira polo mundo. Deume dous nomes que a min non se me ocorreron xamais: un, os beduinos do deserto de Arabia; outro, os esquimales de&nbsp Groenlandia. ¡Pensar que en dous climas tan difíciles como o deserto árabe e o de quen viven en casas de xeo con peles, como o fan os esquimales, poida haber felicidade! Pois a hai.
Noutra ocasión lin un estudo dun antropólogo que traballou cos bosquimanos no sur de África. Por certo:&nbsp creo que o progreso botounos do seu territorio. Dicía que se achaban entre as xentes máis felices do mundo e que, como ti contas, cun pouco de traballo e de recolección de froitos vivían tranquilamente e non querían nada máis. Hai culturas enteiras cuxo obxectivo principal non é o beneficio económico. O seu obxectivo principal non é apoderarse das riquezas naturais, destruílas e estragalas, senón todo o contrario:&nbsp harmonizarse con elas. Pensamentos como o budismo ou o taoísmo lévannos a solidarizarnos co mundo exterior, a vivir en harmonía co que nos rodea e a aproveitalo, pero a aproveitalo con sensatez. Non con malgasto nin con destrución cega e tola.
Como dis ti moi ben, o que se trata é de dedicar menos tempo, se se ten unha innovación produtiva, a conseguir o que necesitamos e máis a aquilo que nos gusta facer. É un cambio necesario nas mentalidades que, claro, lévanos a outro problema:&nbsp a educación. O problema é que a maioría dos educadores conciben hoxe a investigación e o desenvolvemento en sentido material, en sentido físico, químico, mecánico, biolóxico, …, pero non no sentido de actitude do ser humano fronte a outros seres humanos e fronte ao mundo.
Carlos Taibo.
A renda per cápita en Estados Unidos é hoxe máis de tres veces superior á que se rexistraba ao terminar a segunda guerra mundial. E, con todo, todos os estudos invitan a concluír que a porcentaxe de cidadáns norteamericanos que se declaran infelices é cada ves máis alto. Un estudo realizado en 2005 concluía que un 49% dos estadounidenses confesaba ser cada vez máis infeliz fronte a un 26% que declaraba o contrario. Estes datos creo que ratifican de xeito cabal o que acabas de dicir,&nbsp José Luís.
Teño a impresión, de todas as maneiras, de que esta xente que está aquí connosco, escoitándonos, bota de menos que lle metamos un pouco de cana ao goberno español, porque me parece que ata agora non o fixemos de xeito expresa. Me váis a permitir que intente proporvos tres exemplos de como os nosos gobernantes, con toda evidencia, non están á altura das circunstancias. Primeiro deles:&nbsp outra das vítimas da crise financeira é a posibilidade de encarar ese risco de fame negra global do que falamos tanto antes do verán. Agora xa ninguén fala disto, coma se o problema quedase resolto. A estratexia argumental do noso Goberno é respecto diso moi curiosa, por canto parece apuntar que todas as explicacións desa fame negra remiten a factores que escapan ao noso control. Dise, por exemplo, que creceu a demanda de alimentos na&nbsp India&nbsp e en&nbsp China, que se acrecentaron os prezos do petróleo e os custos de transporte, co cal encareceuse tamén o prezo deses alimentos, ou que a irrupción fulgurante dos agrocarburantes veu a alterar moitos dos equilibrios naturais nas economías dos países pobres. Aínda que a recado que todo isto é verdade, hai un elemento fundamental que de cando en cando se invoca:&nbsp os intereses especulativos, a usura, das grandes empresas transnacionales da alimentación, que logo de traballar durante décadas para acabar coas agriculturas de subsistencia no&nbsp Terceiro Mundo, hoxe, da man do monocultivo, permítense especular cos prezos.&nbsp Cal foi a resposta do noso Goberno ante isto? Se o entendín ben, consistiu en acrecentar de xeito sensible o volume de diñeiro que se entrega aos países pobres para que adquiran alimentos nos mercados internacionais. Alguén dirá:&nbsp e isto paréceche mal? Paréceme moi mal. Porque esta operación non fai outra cousa que mover o carro dos intereses especulativos desas empresas: entrégase diñeiro aos pobres sen ningún desexo de que esas empresas deixen de practicar a usura.Que é preciso para que un goberno interveña un mercado? Non é suficiente a certificación de que neste caso o&nbsp que está en perigo son as vidas de decenas de millóns de seres humanos? Ao parecer, este último non é argumento suficiente.
Segundo exemplo. O ministro de Industria, o señor&nbsp Sebastián, anunciou antes do verán unha redución dun 10% no consumo enerxético da maquinaria político-administrativa que dirixe. Ben está, dirá alguén. E, con todo, temos dereito a preguntarnos por que o ministro de Industria non lle di aos seus concidadáns que tamén eles deben reducir sensiblemente o consumo de enerxía. A resposta é sinxela de ganduxar:&nbsp porque iso implicaría entrar en colisión cos intereses das empresas eléctricas. Fíxense que os últimos anos só nun ámbito rexistráronse recomendacións das administracións públicas para que reduzamos o consumo:&nbsp o ámbito da auga. A duras penas pode ser casualidade que ata agora, e toquemos madeira, a da auga sexa unha economía fundamentalmente pública. Dun tempo para acó un puñado de organizacións non gobernamentais despregou unha campaña que – ben a coñeceredes – invítanos a reducir á nada o noso consumo de electricidade durante dez minutos dunha tarde. O ano pasado, con coraxe innegable, a entón ministra de Medio Ambiente, Cristina Narbona, decidiu apoiar simbólicamente esa campaña. Ao día seguinte tivemos que engulir as declaracións miserables dos responsables das empresas eléctricas que protestaban ante o que entendían que era unha intromisión do poder político na lóxica da libre competencia. Os nosos gobernantes – digámoslo con claridade – non están dispostos, nin sequera en proveito do ben común, a contestar os intereses das empresas privadas.
Poño un terceiro exemplo. O propio&nbsp Sebastián&nbsp anunciou antes do verán unha campaña en virtude da cal o Estado ía subvencionar a adquisición de automóbiles novos menos contaminantes se os vellos propietarios de automóbiles con máis de quince anos de antigüidade prescindían deles. Hai moitos motivos para recelar de que eses novos coches sexan realmente menos contaminantes. Quen saben destas cousas din que contaminan menos polo tubo de escape pero moito máis a través do aire acondicionado ou da calefacción que levan. Á marxe disto, a fabricación destes automóbiles é ecoloxicamente moito máis daniña que a dos vellos. E, con todo, eu quero preguntarme cando os nosos gobernantes exhortarán aos seus concidadáns a deixar de comprar automóbiles, que é literalmente o que teñen que facer. Cando decidirán enfrontarse dunha vez por todas, unha vez máis, aos intereses das empresas privadas.
José Luís Sampedro.
Pois me temo que a cousa vai para longo. Porque iso é consustancial ao sistema, e non o poden remediar, non o poden evitar. Como dixo don Pablo Garnica, o sistema está para que gañen os que teñen que gañar. E os que temos que perder, temos que perder. E para conseguir iso constrúese unha ideoloxía económica adecuada, que é a neoliberal, establécense as leis apropiadas, búscase que o mercado encubra o que se fai ou se despregan estes dispositivos que mencionou Carlos. Faise o que sexa necesario.
A miña esperanza é que lles sexa cada vez máis difícil facelo. Porque os abusos do sistema capitalista están entrando na categoría de abusos contra a civilización. Isto para

NOTICIAS ANTICAPITALISTAS